ترمه یکی از فاخرترین، اصیلترین و کهنترین پارچههای ایرانی است که ریشه در فرهنگ و زیباییشناسی ایرانیان دارد. این پارچه نفیس طی قرنها نهتنها جایگاه خود را از دست نداده، بلکه امروزه بهعنوان یک کالای لوکس، هنری و ارزشمند در سراسر جهان شناخته میشود. زیبایی نقشونگارهای اصیل ایرانی، استفاده از رنگهای طبیعی، استفاده از الیاف باکیفیت و ظرافت در بافت، همگی باعث شدهاند ترمه به یکی از برجستهترین نشانههای هنر دستی ایران تبدیل شود.
در این مقاله جامع قصد داریم ترمه چیست، چه انواعی دارد، کاربردهای آن کدام است، چه نقوشی در بافت آن استفاده میشود، مراحل بافت آن چگونه است و ابزار ترمهدوزی چه چیزهایی هستند را بهطور کامل و جزئی بررسی کنیم.
این مطلب یک راهنمای کامل و قابل استناد برای هرکسی است که قصد خرید ترمه، شناخت اصل و تقلبی یا آشنایی با این هنر ارزشمند را دارد.
ترمه چیست؟
ترمه نوعی پارچه ارزشمند، دستبافت یا نیمهدستبافت است که معمولاً از پشم مرغوب، کرک، یا ابریشم ساخته میشود و با نقوش اسلیمی، بتهجقه، گل و بوته و طرحهای سنتی ایرانی تزئین میشود.
خاستگاه اصلی ترمه یزد و تاحدی کرمان است، اما امروزه یزد بزرگترین مرکز تولید ترمه در ایران شناخته میشود.
ترمه در گذشته به دلیل ارزش بالا معمولاً برای تهیه لباسهای اشرافی، روکشهای تشریفاتی، جانماز، بقچه عقد، و حتی لباس پادشاهان استفاده میشد. امروز نیز در کنار ارزش تاریخی، بهعنوان کالای لوکس و زینتی در دکوراسیون داخلی جایگاهی ویژه دارد.
تاریخچه ترمه
خاستگاه ترمه به دوران صفویه بازمیگردد؛ زمانیکه پارچهبافی و ابریشمبافی در ایران به اوج شکوفایی رسید. بسیاری از مورخان معتقدند که ریشه طرحهای ترمه از نقوش باستانی ایران مانند نقشهای روی ظروف هخامنشیان و ساسانیان الهام گرفته شده است.
ترمه در دوران صفویه به یکی از کالاهای مهم صادراتی ایران تبدیل شد و حتی در کشورهایی مثل هند، افغانستان و آسیای میانه نیز برای آن کارگاههای متعدد ایجاد شد.
انواع ترمه
ترمه در طول زمان با روشها و کیفیتهای مختلفی تولید شده است و به همین دلیل میتوان آن را در چند دسته مختلف قرار داد.
ترمه در طول زمان با روشها و کیفیتهای مختلفی تولید شده است و به همین دلیل میتوان آن را در چند دسته مختلف قرار داد.
ترمه دستباف
ترمه دستباف اصیلترین و ارزشمندترین نوع ترمه به شمار میرود. این نوع ترمه توسط هنرمندان بافنده و با استفاده از دستگاههای سنتی بافته میشود و تولید هر قطعه از آن ممکن است روزها یا حتی هفتهها زمان ببرد.
• کیفیت بسیار بالا در بافت
در ترمههای دستباف از نخهای طبیعی و باکیفیت استفاده میشود و بافت پارچه بسیار متراکم و دقیق است. همین موضوع باعث میشود این نوع ترمه دوام زیادی داشته باشد و سالها بدون تغییر باقی بماند.
• استفاده از رنگهای طبیعی
در بسیاری از ترمههای دستباف از رنگهای گیاهی استفاده میشود. این رنگها علاوه بر زیبایی خاص، ماندگاری زیادی دارند و با گذشت زمان کمتر دچار تغییر رنگ میشوند.
• ارزش هنری و فرهنگی بالا
ترمه دستباف در واقع بخشی از هنرهای سنتی ایران محسوب میشود و هر قطعه از آن نشاندهنده مهارت و تجربه هنرمند بافنده است. به همین دلیل این نوع ترمه معمولاً قیمت بالاتری نسبت به انواع دیگر دارد.
ترمه ماشینی
با پیشرفت صنعت نساجی، تولید ترمه ماشینی نیز رواج پیدا کرد. این نوع ترمه با استفاده از دستگاههای پیشرفته تولید میشود و به دلیل سرعت بالای تولید، قیمت مناسبتری دارد.
• تولید سریع و گسترده
دستگاههای بافندگی میتوانند در مدت کوتاهی مقدار زیادی پارچه تولید کنند. به همین دلیل ترمه ماشینی به راحتی در بازار یافت میشود و تنوع طرح و رنگ آن نیز بسیار زیاد است.
• قیمت مناسبتر نسبت به ترمه دستباف
به دلیل کاهش هزینه تولید، ترمه ماشینی گزینهای اقتصادیتر برای استفاده در دکوراسیون خانه یا خرید سوغات محسوب میشود.
• تنوع زیاد در طرحها
در ترمههای ماشینی میتوان طرحهای مختلف و حتی ترکیب چندین نقش سنتی را مشاهده کرد که این موضوع باعث شده انتخابهای متنوعی در اختیار خریداران قرار بگیرد.
ترمه ابریشمی
ترمه ابریشمی یکی از زیباترین و لطیفترین انواع ترمه است که در بافت آن از نخهای ابریشم استفاده میشود.
• لطافت و درخشندگی خاص
ابریشم باعث میشود پارچه ترمه جلوهای براق و بسیار لطیف داشته باشد و همین ویژگی آن را برای استفاده در محصولات لوکس مناسب میکند.
• کاربرد در محصولات نفیس
ترمههای ابریشمی معمولاً برای تولید رومیزیهای مجلسی، جانمازهای نفیس و محصولات تزئینی استفاده میشوند.
انواع نقوش ترمه
یکی از مهمترین ویژگیهای ترمه، نقوش زیبا و اصیل آن است. این نقشها اغلب الهام گرفته از طبیعت، فرهنگ ایرانی و هنر سنتی هستند.
نقش بته جقه
بته جقه مشهورترین طرح در پارچههای ترمه است و تقریباً در بیشتر ترمهها دیده میشود.
• نماد فرهنگ و هنر ایرانی
بسیاری از پژوهشگران معتقدند بته جقه نمادی از درخت سرو خمیده یا شعله آتش است که در فرهنگ ایرانی نشانه زندگی و پایداری محسوب میشود.
• تنوع در اندازه و ترکیب
این نقش میتواند در اندازههای مختلف و به صورت تکی یا تکرارشونده در زمینه پارچه قرار بگیرد و جلوهای بسیار زیبا ایجاد کند.
نقش اسلیمی
طرحهای اسلیمی از پیچوخمهای گیاهی و خطوط منحنی تشکیل شدهاند و در بسیاری از آثار هنری ایرانی دیده میشوند.
• الهام گرفته از طبیعت
این نقوش اغلب برگرفته از شاخهها و پیچش گیاهان هستند و به همین دلیل حالتی نرم و طبیعی دارند.
• ایجاد هماهنگی در طرح پارچه
استفاده از خطوط اسلیمی باعث میشود طرح ترمه یکدست و هماهنگ به نظر برسد و چشم را به حرکت در سطح پارچه هدایت کند.
نقش گل و بوته
طرح گل و بوته یکی دیگر از نقوش رایج در ترمه است که به پارچه جلوهای شاد و زنده میدهد.
• الهام از گلهای طبیعی
در این طرحها از شکل گلهایی مانند رز، لاله یا گلهای سنتی ایرانی الهام گرفته میشود.
• مناسب برای محصولات تزئینی
ترمههایی با نقش گل و بوته معمولاً برای رومیزی، روتختی یا کوسن استفاده میشوند زیرا جلوهای گرم و زیبا به فضای خانه میدهند.
مراحل بافت ترمه
بافت ترمه فرآیندی پیچیده و زمانبر است که شامل چند مرحله مختلف میشود. هر یک از این مراحل نقش مهمی در کیفیت نهایی پارچه دارند.
تهیه نخ
در ابتدا باید الیاف مناسب برای بافت ترمه آماده شوند.
• انتخاب الیاف باکیفیت
برای تولید ترمه از پشم مرغوب، کرک یا ابریشم استفاده میشود. کیفیت این الیاف تأثیر مستقیمی بر لطافت و دوام پارچه دارد.
• رنگرزی نخها
پس از آمادهسازی الیاف، نخها رنگرزی میشوند. در روشهای سنتی از رنگهای طبیعی استفاده میشود تا رنگها ماندگار و زیبا باشند.
طراحی نقشه
قبل از شروع بافت، طرح پارچه باید مشخص شود.
• طراحی دقیق الگو
استادکاران ابتدا نقوش مورد نظر را روی کاغذ یا با کمک نرمافزار طراحی میکنند تا بافنده بتواند آن را به درستی روی پارچه اجرا کند.
• تعیین ترکیب رنگها
در این مرحله رنگهای مختلف انتخاب میشوند تا هماهنگی و زیبایی طرح حفظ شود.
چلهکشی
چلهکشی یکی از مراحل مهم آمادهسازی دستگاه بافندگی است.
• آماده کردن نخهای طولی
در این مرحله نخهای اصلی که پایه بافت هستند روی دستگاه قرار میگیرند و کشش آنها تنظیم میشود.
• ایجاد پایه برای شروع بافت
اگر چلهکشی به درستی انجام نشود، کیفیت نهایی پارچه کاهش پیدا میکند و بافت ممکن است دچار مشکل شود.
بافت پارچه
پس از آماده شدن دستگاه، بافت اصلی آغاز میشود.
• عبور نخهای پود از میان چله
بافنده با مهارت خاصی نخهای پود را از میان نخهای چله عبور میدهد و به تدریج طرح پارچه شکل میگیرد.
• ایجاد نقشها در هنگام بافت
نقوش ترمه همزمان با بافت ایجاد میشوند و این موضوع باعث میشود طرحها بخشی از ساختار پارچه باشند.
ابزار ترمه دوزی
ترمه دوزی یکی از هنرهای دستی مرتبط با پارچه ترمه است که برای تزئین آن استفاده میشود. برای انجام این هنر از ابزارهای مختلفی استفاده میشود.
سوزن ترمه دوزی
• سوزنهای ظریف و مقاوم
این سوزنها به گونهای طراحی شدهاند که بتوانند به راحتی از میان بافت ضخیم ترمه عبور کنند بدون اینکه به پارچه آسیب بزنند.
• مناسب برای انواع دوخت تزئینی
در ترمه دوزی از دوختهای مختلفی استفاده میشود و سوزنهای مخصوص کمک میکنند این دوختها با دقت انجام شوند.
نخهای تزئینی
• نخهای ابریشمی و فلزی
برای تزئین ترمه از نخهایی با درخشندگی خاص استفاده میشود که جلوهای مجلل به پارچه میدهند.
• ایجاد ظرافت در طرحها
این نخها کمک میکنند نقشهای دوخته شده برجستهتر و زیباتر دیده شوند.
ملیله و سرمه
• عناصر تزئینی درخشان
ملیله و سرمه قطعات فلزی ظریفی هستند که در ترمه دوزی استفاده میشوند و باعث درخشش بیشتر طرح میشوند.
• کاربرد در آثار هنری و مذهبی
این ابزارها معمولاً در جانمازها، پردههای مذهبی و آثار تزئینی سنتی کاربرد زیادی دارند.
کاربرد پارچه ترمه
ترمه به دلیل زیبایی و اصالت خود کاربردهای فراوانی در زندگی امروزی دارد.